محمد بن هندوشاه نخجوانى
69
صحاح الفرس ( فارسى )
( كلوخ ) « 1 » : خشت پاره « 2 » بود . منجيك گفت : بيت اندر جهان كلوخ فراوان بود وليك « 3 » * روى تو آن كلوخ كزو « 4 » كون كنند پاك كيخ « 5 » : چرك باشد . فصل لام « 6 » لاخ : معدن سنگ باشد و سنگستان ( را سنگلاخ از آن جهت گويند كه معدن سنگ است ) « 7 » فصل ميم مخ « 8 » : لجامى « 9 » باشد گران كه بر سر اسپان و استران بىفرمان كنند و رام « 10 » شوند « 11 » . منجيك « 12 » گفت : بيت بور « 13 » هيدخى و همى نهى « 14 » مخ « 15 » * بر كرهء توسن نجاره « 16 » ماخ : [ نبهرهء ] زر و سيم باشد « 17 » . عسجدى گفت : بيت جوان « 18 » شد حكيم ما « 19 » و جوانمرد و دل فراخ « 20 » * يكى پيرزن خريد « 21 » بيك مشت سيم « 22 » ماخ و ديگرى گفت : بيت اندر « 23 » بن كيسه سيم تو يكسر ماخ * هان تا نزنى « 24 » پيش كسان دم گستاخ فصل نون « 25 » نخ : چند معنى دارد اول تار ابريشم بود « 26 » . عنصرى گفت : بيت بيوفائيست « 27 » دوخته به دو نخ * بيوفا هست هيزم دوزخ « 28 » فردوسى گفت : بيت گدازنده « 29 » همچون « 30 » طراز نخم « 31 » * تو گويى كه در « 32 » پيش آتش يخم « 33 » دوم نام ديو « 34 » باشد . شاعر « 35 » گفت :
--> ( 1 ) - ط : اين كلمه را ندارد ولى معنى آن و مثال را دارد / ك : اين لغت و مثال را ندارد ( 2 ) - د : باشد ( 3 ) - ط : همى ( 4 ) - د : كرمد ( 5 ) - ك : كخ ( 6 ) - د - لا - گ : عنوان را ندارد ( 7 ) - داخل دو هلال فقط در « د » آمده / ك : معدن سنگستان باشد ( 8 ) - د : مخ ( 9 ) - د : لغامى ( دهخدا در حاشيه : لغام بمعنى لجام و لگام ؟ ) ( 10 ) - د : تا بدان سبب رام ( 11 ) - ك : لجاميست كه بر سر اسپان كنند تا رام شوند ( 12 ) - ط : منجنك ( 13 ) - ط : بود / د : توو / لف فرس 77 » تو ( متن باستناد معنى « هيدخ » كه در اين كتاب آن را « اسپى نيك خصلتى بود اعنى بور « معنى مىكند . رجوع شود بلغت « هيدخ » در پايان اين باب ) ( 14 ) - ط : « نهى » ندارد ( 15 ) - د : مخ ( 16 ) - ط : توبخاژه / د : بچاره / « لف » : بيچاره ( متن از دهخدا : « نجاره بمعنى خوش نجاره بمعنى اصيل - يغما شمارهء 10 سال 3 ) / ك : اين مثال را ندارد ( 17 ) - د : « هرچه نبهره و حقير باشد و خوان ( ؟ ) بود مانند سيم و زر و مردم دون همت و سفله و غير آن / ك : « زر سفيد است » ( 18 ) - ط : چون ( 19 ) - ط : « و » ندارد ( 20 ) - د : جوانم دو دل فراخ ( 21 ) - ط : يكى پيره زن ( 22 ) - ك : زرماخ ( 23 ) - د : اى دربن ( 24 ) - د : « تا » ندارد ( در حاشيه : تا نزنى ) ( 25 ) - ك : عنوان را ندارد ( 26 ) - د : ( 1 ) يكتا ريسمان / ك : اول بمعنى تار ابريشم است ( 27 ) - هست ( 28 ) - ك : مثال را ندارد ( 29 ) - د : گذرانده ( 30 ) - ط : همچو ( 31 ) - ط : نجم / د : طراز و تخم ( 32 ) - د : « در » ندارد ( 33 ) - د : آتشست تخم / ك : اين مثال را هم ندارد ( 34 ) - استاد پورداود : « ديوى بنام نخ در ميان نامهاى ديوان نيافتهام . » ( 35 ) - رشيدى در لغت « نخ » اين شعر را به « نخشبى » نسبت داده مىنويسد : [ ظاهرا اين شعر نخشبى نيست شعر ديگرى است در هجو اهل « نخشب » چنان كه مصراع اول دلالت مىكند گويد : از نخشبى مدار طمع در جهان كرم ]